Περιοδικό ΡΑΔΙΟΤΗΛΕΟΡΑΣΗ

τ. 1617, 10 – 16 Φεβρουαρίου 2001:

Ντοκυμαντέρ  από την ΕΤ1, «Δημιουργώντας το αύριο»
Κυριακή 11/2/2001, ώρα 12.45
Σειρά ντοκιμαντέρ 16 ημίωρων εκπομπών παραγωγής 2000. Σημαντικές προσωπικότητες από το χώρο της Τέχνης και της Επιστήμης ξετυλίγουν μπροστά στις κάμερες πτυχές από την καθημερινότητά τους.

Εκπομπή 5η: «Νάντια Σερεμετάκη». Η γνωστή εθνολόγος – ανθρωπολόγος Νάντια Σερεμετάκη δεν είναι απλώς μια εξέχουσα Πανεπιστημιακή που μας ήρθε από την άλλη άκρη του Ατλαντικού για να μας δώσει τα φώτα της σε μια επιστήμη τόσο λίγο ανεπτυγμένη στην Ελλάδα, έως ανύπαρκτη, όπως η Ανθρωπολογία. Έκανε στη χώρα μας μια από τις σημαντικότερες ανθρωπολογικές της έρευνες, οκτώ χρόνια στη Μέσα Μάνη και η εμπειρία αυτή μέσα από το πρίσμα της ανθρωπολογικής μελέτης και προσέγγισης καταγράφηκαν στο βιβλίο της «Η τελευταία λέξη της Ευρώπης τα άκρα», το οποίο θεωρείται ένα από τα πιο σημαντικά και πρωτοποριακά ανθρωπολογικά συγγράμματα της εποχής μας.

Η Νάντια Σερεμετάκη, μέσα από όλη τη δουλειά της, σκύβει πάνω από την ανθρωπολογία των αισθήσεων και της μνήμης δίνοντας έτσι νέες διαστάσεις στο αντικείμενο της επιστήμης της. Για την ίδια οι λέξεις κλειδιά είναι «το σύνορο» και «το ταξίδι», δυο λέξεις που τις έχει κάνει πρακτική ζωής και δημιουργίας, τόσο στην καθημερινότητά της όσο και στην επιστημονική της ενασχόληση.

Περάσαμε ένα «αθηναϊκό» τετραήμερο μαζί της, στους χώρους που κινείται μέσα στην πόλη, στο σπίτι της που είναι δομημένο μέσα από τη δική της διαφορετική οπτική, με την υπενθύμιση πάντα ότι ο φυσικός χώρος του ανθρωπολόγου είναι το «έξω», ο χώρος της έρευνας και της
περιπλάνησης. Ένα μικρό δείγμα αυτής της σχέσης πήραμε από το ταξίδι στη Μάνη, το χώρο που σημάδεψε τη δημιουργική της πορεία μα και την ίδια ως άνθρωπο.

Η ανθρωπολόγος Νάντια Σερεμετάκη ξέρει πολύ καλά να ορίζει τι είναι Ανθρωπολογία και ποια είναι η προσφορά της στη ζωή μας. Είναι όπως λέει η ίδια «Η μελέτη των ανθρώπων σε κρίση από ανθρώπους σε κρίση». Ακούγοντάς την τις μέρες που μείναμε μαζί της είδαμε ότι είναι πολύ περισσότερα. Και εξαιρετικά ενδιαφέροντα.

Σκηνοθεσία: Κώστας Χαραλάμπους. Δημοσιογραφική επιμέλεια: Κατερίνα Μαγγανά. Παραγωγή: Νίκη Κούλα – Λινάρδου.

——————————–

kathimeriniΔημιουργώντας το αύριο  (12.45 ΕΤ-1):
«Νάντια Σερεμετάκη»

Σημαντικές προσωπικότητες από το χώρο της τέχνης και της επιστήμης ξετυλίγουν μπροστά στις κάμερες πτυχές από την καθημερινότητά τους. Σήμερα η Νάντια Σερεμετάκη, εθνολόγος – ανθρωπολόγος, που μας ήρθε από την άλλη άκρη του Ατλαντικού για να μας δώσει τα φώτα της σε μια επιστήμη τόσο λίγο ανεπτυγμένη στην Ελλάδα έως ανύπαρκτη, όπως η ανθρωπολογία.

————————-

athinoramaΕΤ-1, Κυριακή 3 Ιανουαρίου 2002

11.45 Δημιουργώντας το αύριο «Νάντια Σερεμετάκη».

———————————-

 

ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΟ, Εβδομαδιαία Εφημερίδα της Καβάλας,
Κυριακή 2/12/2001

«Δημιουργώντας το Αύριο» στην ΕΤ1:
Ντοκυμαντέρ με τη Νάντια Σερμετάκη

Γράφει η Δρ. Μαρία Παπαπαύλου*

Ο διάλογος των χώρων, των χρόνων και των προσώπων, μέσα στο κείμενο ή στην εικόνα θα μπορούσε να είναι επίσης ο υπότιτλος στο σχόλιο αυτό για το αφιέρωμα της ΕΤΙ στην εθνολόγο – ανθρωπολόγο και ποιήτρια κ. Νάντια Σερεμετάκη. Η ίδια είχε εγκαινιάσει αυτό τον διάλογο το 1983 – 84 στο πρώιμο άρθρο της «The eye of the other: watcing death in ryral Greece», όπου συζητά τη σχέση ενός Αμερικανού ανθρωπολόγου και ενός ελληνο-αμερικανού φωτογράφου με τους θρηνούντες σε επικήδειες τελετουργίες αγρότες της Θεσσαλίας. Η κριτική της εστιάζεται στις φωτογραφίες του Tsiaras που μαρτυρούν, μεταξύ άλλων, την πολιτισμική και εθνογραφική του απόσταση από τους κατοίκους του χωριού. Οι αισθητικές προτεραιότητες του επέβαλαν οπτικές γωνίες αφύσικες κι ασύμβατες προς τις ντόπιες ταξινομήσεις περί «σημαντικού» και «ωραίου.»

Η εικονογραφική απεικόνιση του Άλλου είναι ένα ιδιαίτερα λεπτό και συγχρόνως ορατό σημάδι της κατανόησης ή μη κατανόησης της πολιτισμικής διαφοράς από τον ερευνητή. Η προσπάθεια του ενσυνείδητου εθνογράφου να εξοικειωθεί με την «ντόπια ματιά», τη ματιά του Άλλου, δεν διαφαίνεται μόνο μέσα στην κειμενική του εθνογραφία αλλά και στο φωτογραφικό ή βιντεοσκοπημένο υλικό του. Αυτό είναι ένα θέμα που το μετέπειτα έργο της Σερεμετάκη γνωρίζει καλά.

Η εθνογραφία της «Η Τελευταία Λέξη στης Ευρώπης τα Άκρα (ελληνική έκδοση: Νέα Σύνορα – Λιβάνης)», έργο ιδρυτικό στο χώρο της ελληνικής ανθρωπολογίας όπως χαρακτηρίζεται σήμερα, εκδίδεται το 1991 από τον έως τότε απρόσιτο σε ελληνικές μονογραφίες ακαδημαϊκό εκδοτικό οίκο The University of Chicago Press, και δίνει μια ηχηρή απάντηση στον ντοκουμενταρίστικο ρεαλισμό. Το φωτογραφικό υλικό της που ενσωματώθηκε στο βιβλίο μιλάει τουλάχιστον δυο γλώσσες, του φωτογράφου και του φωτογραφούμενου. Στο κείμενο – τόσο στο περιεχόμενο όσο και στη δομή του – ακούμε δυο φωνές, τη ντόπια και της ερευνήτριας, βλέπουμε πρόσωπα, τόπους και αντικείμενα που βρίσκονται σε ισότιμο διάλογο μεταξύ τους, νιώθουμε τον πλουραλισμό και την πολυφωνία ακόμα και αν τελικά κρατάμε στα χέρια μας μονάχα ένα «βουβό» βιβλίο. Είναι ίσως επειδή οι αισθήσεις λειτουργούν σαν αλυσίδα, μην μπορώντας να αποκοπούν η μία από την άλλη;

Για την αμοιβαία ανταλλαγή και επικοινωνία των αισθήσεων θα μιλήσει η Σερεμετάκη το 1993 με το άρθρο της The Memory of the senses που δημοσίευσε το περιοδικό Visual Anthropology Review, και θα εγκαινιάσει το θέμα «αισθήσεις» με πρωτότυπο τρόπο στην ανθρωπολογία. θα το αναπτύξει δε στο επόμενο βιβλίο της The Senses Still, Perception and memory as material culture in modernity και στη συνέχεια το 1996 ο εκδ. οίκος The University of Chicago Press (ελλην. έκδοση: Νέα Σύνορα – Λιβάνης). Σε αυτό το βιβλίο θα θέσει σε διάλογο την ανθρωπολογία (και δη την ελληνική) με την φιλοσοφία, την αρχαιολογία, την ιστορία, τα ΜΜΕ, τον κινηματογράφο.

Και από το κείμενο πάλι στη ζωή. Γιατί, όπως θα γράψει και στο The other City of Silence (σε έκδοση αγγλική και γερμανική, Διεθνές Φεστιβάλ Βιέννης 2000) αναφερόμενη στη μνημειώδη εκδήλωση λαϊκής μνήμης που διοργάνωσε το 1996 στην Καλαμάτα δέκα χρόνια μετά τους καταστρεπτικούς σεισμούς «… η μνήμη δεν είναι απλώς μια πηγή από ιδέες αλλά έχει υλικές και αισθητήριες διαστάσεις…, η μνήμη μπορεί να εντοπιστεί στο συναισθηματικό δέσιμο με συγκεκριμένους χώρους, χώρους που έχουν τη δική τους βιοιστορία και που μεταφέρουν μέσα τους βιογραφίες, η μνήμη μπορεί να βρεθεί ενσωματωμένη, σε σμίκρυνση, σε αντικείμενα που πυροδοτούν βαθιά αισθήματα και αφηγήσεις, η μνήμη είναι συνδεδεμένη με ήχους, οσμές, θέες..».

Και η Μεσσηνία, κυρίως δε η Καλαμάτα, με την συγκεκριμένη εκδήλωση θα δει και θα βιώσει για πρώτη φορά τη διαφορά ανάμεσα στον πολιτισμό ως θέαμα και θέαση (οι λεγόμενες πολιτιστικές εκδηλώσεις) και τον πολιτισμό ως πράξη στην καθημερινή ζωή, καθώς οι πολίτες θα μπουν στη διαδικασία να «ανασκάψουν» τα δικά τους αντικείμενα μνήμης. Εικόνα και λόγος – ομιλίες, φωτογραφία και βίντεο – θα εμπλακούν και πάλι σ’ έναν αρμονικό αλλά και καλαίσθητο διάλογο.

Η παραπάνω μικρή αναφορά-ανάλυση «in context» σε ένα πολύπλευρο έργο – δράση, έχει σαν στόχο να τονίσει πως οι συντελεστές** του ντοκυμαντέρ – αφιερώματος της ΕΤΙ στην δημιουργό Νάντια Σερεμετάκη διέθεταν τόσο τις γνώσεις και τα κριτήρια για την επιλογή «πρωταγωνιστών» σε τηλεοπτικό παιδευτικό ντοκιμαντέρ με θέμα «Δημιουργώντας το Αύριο», όσο και την τόλμη. Διότι το ερώτημα για όλους εμάς που ακούσαμε για το εγχείρημα ήταν αν και κατά πόσο θα κέρδιζαν την εμπιστοσύνη της «πρωταγωνίστριας» για να τους «ανοίξει» το υπο-κείμενο (κι όχι απλώς να τους παραχωρήσει μια συνέντευξη), και αν και κατά πόσο θα μπορούσε ο σκηνοθέτης – με δεδομένους όλους τους περιορισμούς, χωροχρονικούς, οικονομικούς, κ.α. που επιβάλλονται σε τέτοια τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ – να αποδώσει τον μεταξύ τους «διάλογο».

Αν ο ντοκουμενταρίστικος ρεαλισμός βρίσκεται στον αντίποδα του εθνογραφικού φιλμ, το συγκεκριμένο ντοκυμαντέρ καταφέρνει να σταθεί κάπου ανάμεσα στα δύο. Κρατάει από τις διδαχές του δεύτερου τη διαφύλαξη και προβολή της «ντόπιας ματιάς», στην προκειμένη περίπτωση αυτή της ερευνούμενης ερευνήτριας σαν επιστήμονα και σαν άνθρωπο, το πώς δηλαδή βλέπει και βιώνει η ίδια το έργο της, πώς το σχολιάζει αλλά κυρίως πώς βιώνει τον πολιτισμό και τον πολιτισμικό Άλλο στην καθημερινή της ζωή.

Με ελάχιστα επεμβατική κάμερα, με απουσία εφέ ή ενισχυτικού φωτισμού, ο κινηματογραφιστής αφήνεται στο «αντικείμενο» του που κινείται ελεύθερα στο χώρο, σηκώνεται, κάθεται, ξανασηκώνεται, γελάει, μιλάει αβίαστα χωρίς την παρεμβολή τρίτου, όπως για παράδειγμα ενός ανακριτικού δημοσιογράφου. Η διακριτική ματιά του καταφέρνει να μεταδώσει στον θεατή έναν άμεσο χαρακτήρα. Ξεκινά με τον λόγο-αφήγηση της ίδιας, αναδρομή στο παρελθόν καθώς εκείνη λικνίζεται ελαφρά στη πολυθρόνα της με φόντο τη βιβλιοθήκη και συνεχίζει επενδύοντας ακουστικά τις εικόνες που ακολουθούν. Το μάτι πλησιάζει με ευαισθησία προκαλώντας μια σταδιακή εξοικείωση του θεατή μαζί της καθώς εκείνη μιλά πότε με σοβαρό επιστημονικό ύφος και πότε, πάλι μέσα στη ροή, ανάμεσα σε ανθρώπους, με γλώσσα καθημερινή και χιούμορ. Την αφουγκράζεται να διαβάζει την ποίηση των άλλων , να την αναλύει πριν μας διαβάσει η ίδια τη δική της με θέμα τον έρωτα.

Η θεματική του έρωτα αναδύεται εύστοχα μέσα από τη θεματική του θανάτου, ξεφεύγοντας αϊτό ρομαντικά στεγανά ακόμα κι αν ειδυλλιακά λιμανάκια της Μάνης προβάλλονται στο φόντο. Η αντίθεση με την αγριότητα των βουνών και ξερών πέτρινων χωριών προσδίδουν στο ένα αντικείμενο της έρευνας της, τις τελετουργίες του θανάτου στη Μάνη, μια λιτή κυνικότητα. Μια άριστη επιλογή μουσικής επένδυσης (όπως π. χ. το τραγούδι Χενελλας-Χενελλας με τον Νικόλα Μητσοβολέα), χρωματίζει τις εικόνες των σκυμμένων στα μνήματα μαυροντυμένων γυναικών καθώς το «μάτι» τις αποθανατίζει στο συνεχιζόμενο ταξίδι του. Είναι το μάτι του φακού, του σκηνοθέτη, της ερευνήτριας;

Μια σειρά ασπρόμαυρες εικόνες παρουσιάζονται διαδοχικά, φωτογραφίες από την μακρόχρονη ερευνά της αφήνοντας τον θεατή να δει γυμνές στιγμές ακίνητες στο χρόνο. Με τον ίδιο σιωπηρό τρόπο προβάλλουν σε κάποια στιγμή ένα-ένα τα βιβλία της μερικά από τα οποία προανέφερα. Χωρίς λόγο, χωρίς φωνή. Μια στιγμή «ακινησίας» στη ροή της καθημερινής ζωής, όπως έγραψε ενωρίτερα η ίδια στο Παλιννόστηση Αισθήσεων, που αφήνει τη γεύση της συνάντησης με έναν Άλλο κόσμο.

Σε άλλους κόσμους μας πάει η επομένη σκηνή από το εσωτερικό του σπιτιού της. Την ζούμε ανάμεσα στα αντικείμενα-μνήμες που το περιβάλλουν, όλα από τόπους εξωτικούς μακριά από την Ελλάδα, τόπους έρευνας και διαρκούς περιπλάνησης. Ο λόγος της εναλλάσσεται με ένα μουσικό κομμάτι από την Αφρική, παρμένο ή εμπνευσμένο από την δισκοθήκη της. Είναι πράγματι οι στιγμές εκείνες που η κυριαρχία του λόγου παύει και μουσική και εικόνα γίνονται τα μέσα που μεταφέρουν το θεατή στη μαγεία του ταξιδιού. Ένα ταξίδι ζωής, ανάμεσα σε διαφορετικούς τόπους, γεωγραφικούς, επιστημονικούς, αισθητικούς. Η ποίηση σε κίνηση.

Κι όταν το ταξίδι τελειώνει, το θέλεις πάλι από την αρχή. Κι ανατρέχοντας στην αρχή πιάνεις στιγμές που είχες χάσει. Στην πρώτη σκηνή καθώς, πέφτουν οι τίτλοι βλέπουμε διάφορες «πόζες» να μπαίνουν σε ελαφρό στροβίλισμα και οι κινήσεις του σώματος και των χεριών της να την δείχνουν σχεδόν να χορεύει, καθώς μας πλησιάζει. Ο σκηνοθέτης μας «αποκαλύπτει» μια κρυφή χορεύτρια. Δεν γνωρίζω αν ήξερε αυτή την πτυχή της ζωής της και το έκανε συνειδητά ή απλά συνέβη στη πράξη αυτό που η ίδια συχνά έχει πει:
«Φωτογραφία δεν είναι το τράβηγμα του Άλλου. Είναι η στιγμή εκείνη στην κίνηση που το βλέμμα του φωτογράφου «πιάνει» το βλέμμα του άλλου. Αυτή η στιγμιαία «ακινησία» στη ροή είναι φωτογραφία».

Η επιτυχία αυτού του τριαντάλεπτου ντοκιμαντέρ οφείλεται κυρίως σε αυτό τον διάλογο. Ένα ευαίσθητο διάλογο ικανό να μεταδώσει πολύ περισσότερα από όσα μονάχα λέγονται.

* Η Δρ. Μαρία Παπαπαύλου, είναι Ανθρωπολόγος, και διδάσκει στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, στο Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας.

** Συντελεστές του ντοκιμαντέρ: Κώστας Χαραλάμπους σκηνοθέτης, Νίκος Κανέλλος κάμερα, Κατερίνα Μαγγανά δημοσιογραφική επιμέλεια, Νίκη – Κούλα Λινάρδου παραγωγός, Μουσική Επιμέλεια: Σταύρος Παπασταύρου.

———————————

Εφημερίδα ΠΑΜΜΕΣΣΗΝΙΑΚΗ, Φεβρουάριος 2001

Η Νάντια Σερεμετάκη
Σε ντοκιμαντέρ της ΕΤ 1

Έχει ημίωρη διάρκεια και προβλήθηκε την Κυριακή 11 Φεβρουαρίου. Είναι ένα από τα πέντε της σειράς «Δημιουργώντας το αύριο» που αναφέρονται σε σημαντικές προσωπικότητες από το χώρο της Τέχνης και της Επιστήμης και ξετυλίγουν μπροστά στις κάμερες πτυχές από την καθημερινότητα τους.

Το ντοκιμαντέρ για τη Νάντια Σερεμετάκη αναφέρεται κατ’ αρχήν στο έργο της που αποτελεί σπουδαία συμβολή στον τομέα της ανθρωπολογίας. Οι τελευταίες ανθρωπολογικές έρευνες της στη Μάνη κράτησαν οκτώ χρόνια. Οι διαπιστώσεις και τα συμπεράσματά της πέρασαν στο βιβλίο της με τίτλο «Η τελευταία Λέξη – στης Ευρώπης τα Άκρα». Το βιβλίο αυτό θεωρείται ένα από τα πιο σημαντικά και πρωτοποριακά ανθρωπολογικά συγγράμματα της εποχής μας.

Ο τηλεοπτικός φακός ακολούθησε ένα «αθηναϊκό» τετραήμερο της Νάντιας Σερεμετάκη στους χώρους άπου κινείται μέσα στην πόλη καθώς και στο σπίτι της όπου έχει δημιουργήσει ένα πρωτότυπο και άνετο σπουδαστήριο.
Πρόκειται για μια πολύ προσεγμένη τηλεοπτική παραγωγή, μέσα από την οποία παρουσιάζεται με διακριτικό τρόπο η επιστήμων και άνθρωπος Νάντια Σερεμετάκη. Μαζί της παρουσιάζεται η αξία και σημασία των ανθρωπολογικών σπουδών.

Το ντοκιμαντέρ έγινε με σκηνοθεσία Κώστα Χαραλάμπους και δημοσιογραφική επιμέλεια Κατερίνας Μαγκανά. Παραγωγός είναι η Νίκη Κούλα – Λινάρδου.περιπλάνησης. Ένα μικρό δείγμα αυτής της σχέσης πήραμε από το ταξίδι στη Μάνη, το χώρο που σημάδεψε τη δημιουργική της πορεία μα και την ίδια ως άνθρωπο.

Η ανθρωπολόγος Νάντια Σερεμετάκη ξέρει πολύ καλά να ορίζει τι είναι Ανθρωπολογία και ποια είναι η προσφορά της στη ζωή μας. Είναι όπως λέει η ίδια «Η μελέτη των ανθρώπων σε κρίση από ανθρώπους σε κρίση». Ακούγοντάς την τις μέρες που μείναμε μαζί της είδαμε ότι είναι πολύ περισσότερα. Και εξαιρετικά ενδιαφέροντα.

Σκηνοθεσία: Κώστας Χαραλάμπους. Δημοσιογραφική επιμέλεια: Κατερίνα Μαγγανά. Παραγωγή: Νίκη Κούλα – Λινάρδου.